W kościele

Wskazania dotyczące fotografowania i filmowania
Wskazania Komisji Episkopatu Polski do Spraw Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego dotyczące fotografowania i filmowania podczas celebracji liturgii

• Powodem wydania niniejszych wskazań jest konieczność zagwarantowania sacrum liturgii przez usunięcie z naszych kościołów wszelkich praktyk i zachowań utrudniających świadome, wewnętrzne i zewnętrzne, czynne, pobożne i owocne uczestnictwo w czynnościach liturgicznych.
• Liturgia jest przede wszystkim niedostrzegalnym dla zmysłów działaniem Chrystusa, Jedynego i Najwyższego Kapłana, który mocą Ducha Świętego uświęca ludzi i razem z Kościołem oddaje swojemu Ojcu całkowity i publiczny kult. Liturgia jest także działaniem Kościoła, hierarchicznie uporządkowanej społeczności ochrzczonych, złączonej z Chrystusem Kapłanem i Głową.
• Celebracja liturgii ma strukturę sakramentalną, to znaczy jest jakby “utkana” z symboli (por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1145), słów, gestów, postaw i czynności wykonywanych przez członków liturgicznego zgromadzenia, zajmujących odpowiednie miejsce we wnętrzu kościoła.
• Symbole są “narzędziami” uświęcających i kultycznych czynności Chrystusa i Kościoła. Czynności liturgiczne domagają się wiary, są jej wyznaniem i przyczyniają się do jej pogłębienia.
• Jezus Chrystus ustanawiając Eucharystię dał Apostołom polecenie: “To czyńcie na moją pamiątkę” (Łk 22, 19). Sprawowanie Mszy świętej i innych sakramentów jest uobecnianiem i pamiątką jedynego, i niepowtarzalnego zbawczego wydarzenia: Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa oraz zesłania Ducha Świętego. Wydarzenie to określamy mianem: Misterium Paschalne. Trwanie Pamiątki tego Misterium zapewnia w Kościele – aż do przyjścia Pana (por. 1 Kor 11, 26) – sama jej celebracja oraz zachowanie jej w życiu i postępowaniu chrześcijan.
• Praktyka fotografowania i filmowania osób pełniących czynności liturgiczne wynika z chęci jakiegoś “utrwalenia” tych czynności, i zachowania ich “pamiątki” na przyszłość, aby można było do nich wracać myślą, i odnawiać ich przeżycie. Jednakże zarówno na kliszy, jak na taśmie aparatu audiowizualnego zostają “utrwalone” jedynie drugorzędne elementy spełnionej niegdyś czynności sakramentalnej. Słowa, dźwięki, gesty “zapisane” przy pomocy tych środków technicznych pozostają martwe. Nie można bowiem utrwalić ani ludzkich przeżyć, ani nieuchwytnego dla zmysłów działania Trójosobowego Boga, stanowiącego istotę – misterium – świętych czynności. “Pamiątki” produkowane przez fotografów i operatorów sprzętu audiowizualnego nie są w stanie utrwalić w czasie samego misterium zbawienia, jakiego dokonuje Bóg w sercu człowieka i jakie winno owocować w jego czynach.
• Całe zgromadzenie liturgiczne jest celebransem czynności sakramentalnych (por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1140; 1188). Zgromadzenie to jest zorganizowane na podobieństwo żywego organizmu. Jego przewodniczącym jest biskup lub prezbiter, którzy są żywymi “ikonami” Chrystusa (Katechizm Kościoła Katolickiego 1142), Głowy Kościoła. Obok przewodniczącego działają także w zgromadzeniu takie osoby, jak diakon, akolita, lektor, kantor, komentator, członkowie chóru, ministranci.
• Większą część zgromadzenia stanowią inni wierni czynnie uczestniczący w liturgii przez wzrokową i słuchową komunię z przewodniczącym, przez aklamacje, i odpowiedzi, przez słuchanie słowa Bożego, a nade wszystko przez wewnętrzne skupienie oraz komunię z Bogiem Ojcem przez Chrystusa w Duchu Świętym (przez wiarę, nadzieję, miłość, wdzięczność, uwielbienie, przebłaganie, prośbę).

• W żadnym z dokumentów Kościoła, w których jest mowa o sprawowaniu czynności liturgicznych, nie ma wzmianki o fotografie lub operatorze filmowym jako członku zgromadzenia liturgicznego. Tymczasem bardzo często fotografowie i operatorzy zajmują w zgromadzeniu liturgicznym takie miejsce i tak się zachowują, jakby to oni właśnie byli przewodnikami zgromadzenia i ośrodkami jego uwagi: Poruszanie się tych osób we wnętrzu kościoła podczas celebracji liturgii, a także manipulowanie sprzętem technicznym stwarza dodatkowe, niepotrzebne bodźce wzrokowo-słuchowe, zakłócające uwagę uczestników. Obecność tych osób w zasięgu wzroku wiernych konkuruje z rolą przewodniczącego lub usługujących w prezbiterium. Ich działanie stwarza podświadomą presję w kierunku “pozowania”, a więc i niebezpieczeństwo fałszowania postaw uczestników liturgii. Jest to szczególnie niebezpieczne w przypadku dzieci (np. przystępujących do Pierwszej Komunii świętej) ze względu na ich ograniczoną zdolność skupienia się na misterium liturgii oraz podatność na rozproszenie uwagi przez drugorzędne, przypadkowe i zbyteczne czynności.
• Biorąc pod uwagę wymienione powody Komisja Episkopatu Polski ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego ustala następujące zasady:
• Zawodowi fotografowie i operatorzy sprzętu audiowizualnego, którzy – okazjonalnie lub na sposób stały – zamierzają wykonywać swoje czynności podczas celebracji liturgii, są zobowiązani uprzednio ukończyć specjalny kurs zorganizowany przez Diecezjalną Komisję ds. Liturgii oraz otrzymać pisemne upoważnienie miejscowej władzy diecezjalnej. Osoby duchowne w roli fotografa lub operatora kamery winny wykonywać swe czynności ze szczególną wrażliwością na obecność Boga w świętej liturgii, tak by były wzorem dla innych (a nie antyświadectwem). Osoba duchowna nie może fotografować ani filmować, jeśli jest ubrana w szaty liturgiczne.
• Fotograf lub operator winien zgłosić się odpowiednio wcześniej do proboszcza lub rektora oraz do prezbitera, który ma przewodniczyć celebracji, aby z nimi uzgodnić wszystkie szczegóły związane z miejscem i sposobem wykonywania swej czynności. Wszyscy inni fotografowie i operatorzy nie mogą samowolnie użytkować swego sprzętu w czasie sprawowanej liturgii. Przed rozpoczęciem celebracji odpowiedzialny za kościół powinien poinformować zgromadzonych o tym, że w czasie liturgii fotografować lub filmować mogą jedynie osoby do tego upoważnione.
• Osoby upoważnione do fotografowania lub filmowania podczas czynności liturgicznych winny być odpowiednio i godnie ubrane.
• Fotograf czy operator kamery nie powinien zajmować miejsca w prezbiterium, a więc w strefie przeznaczonej dla kapłana i osób pełniących posługi przy ołtarzu i ambonie.
• Wykluczone jest ustawianie w prezbiterium dodatkowych źródeł oświetlenia (reflektorów, halogenów itp.) skierowanych w stronę zgromadzenia czy też rażących wzrok osób bezpośrednio biorących udział w czynnościach sakramentalnych (dzieci przyjmujących Pierwszą Komunię Świętą, nowożeńców, usługujących). W wyjątkowych wypadkach, np. w przypadku transmisji, sprawa jest osobno rozpatrywana z odpowiedzialnym za kościół.
• Podczas danej czynności może być dopuszczony do jej rejestrowania tylko jeden operator kamery filmowej lub video. Winien on zawsze zajmować w kościele stałe miejsce i ograniczać do minimum ruchy związane z obsługą sprzętu, tak by wykluczyć rozpraszanie uwagi uczestników. Wciąż ulepszany sprzęt fotograficzny pozwala na fotografowanie z dalszych odległości – także więc fotograf może zająć swoje stanowisko w odpowiedniej odległości.
• W celu uniknięcia niepotrzebnych trudności i nieporozumień duszpasterze winni w odpowiednim czasie omówić ewentualny udział fotografów i operatorów sprzętu audiowizualnego z zainteresowanymi osobami, które mają ich zaprosić, np. z rodzicami dzieci przystępujących do Pierwszej Komunii Świętej, z narzeczonymi przygotowującymi się do sakramentu małżeństwa, z rodzinami zmarłych (w związku z pogrzebem), z alumnami, z neoprezbiterami – prymicjantami itd.
• Zasady podane w niniejszych Wskazaniach winny zostać wyjaśnione w szerszym kontekście liturgicznej mistagogii podczas spotkań duszpasterskich związanych z przygotowaniem do sprawowania sakramentów (chrztu, bierzmowania, Pierwszej Komunii Świętej, małżeństwa, święceń). Powinny też być przekazywane prasie katolickiej i omawiane w innych środkach masowego przekazu. W przypadku braku poszanowania tych zasad i przyjętych ustaleń duszpasterze powinni odmówić fotografom lub operatorom sprzętu audio-wizualnego prawa wykonywania w kościele tych czynności. Duszpasterze są bowiem w pierwszym rzędzie odpowiedzialni za przygotowanie liturgii, za formację członków zgromadzenia oraz za sacrum liturgicznych celebracji. Wszelkie sporne kwestie winny być jednak zawsze rozstrzygane z nieodzowną dyskrecją i kulturą, bez uciekania się do słów czy działań powodujących uprzedzenie czy zgorszenie.

Sandomierz, 5 grudnia 1994 r.
bp Wacław Świerzawski
Przewodniczący Komisji Episkopatu
ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego

Fotografowanie i filmowanie celebracji liturgicznej (Omówienie Wskazań Komisji Episkopatu Polski)

Ogłoszony dla diecezji gliwickiej i opolskiej kurs formacyjny jest realizacją postanowienia “”Wskazań Komisji Episkopatu Polski ds Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego dotyczące fotografowania i filmowania podczas celebracji liturgii z dnia 5 grudnia 1994 r. (Liturgia Sacra 1-2 /1995/ 161-164): “Zawodowi fotografowie i operatorzy sprzętu audiowizualnego, którzy – okazjonalnie lub na sposób stały – zamierzają wykonywać swoje czynności podczas celebracji liturgii, są obowiązani uprzednio ukończyć specjalny kurs zorganizowany przez Diecezjalną Komisję ds. Liturgii oraz otrzymać pisemne upoważnienie miejscowej władzy diecezjalnej” (9,a). Dlaczego specjalny kurs? Zmusza do tego praktyka i doświadczenia ostatnich lat. Rozwój środków audiowizualnych, powszechna dostępność sprzętu, sprawia wiele różnorakich zagrożeń. Instrukcja mówi przede wszystkim o zagrożeniu sacrum liturgii , przeszkadzają w odprawianiu, rozpraszają uwagę wiernych, przez co utrudniają im w świadomym, pobożnym i owocnym uczestnictwie w liturgii (n. 1).
Zagwarantowanie sacrum liturgii.

Fotograf i kamerzysta musi najpierw wiedzieć czym jest liturgia, czym różni się ona od jakiegoś przedstawienia lub świeckiej imprezy. Musi pamiętać, iż wchodzi w świat wiary. Musi z szacunkiem odnosić się do tego co dla wierzących jest sprawą najświętszą i najważniejszą. Sam powinien być również człowiekiem wierzącym. Wprawdzie nie pytamy o przekonania światopoglądowe uczestników kursu. Zgłaszali się również inaczej wierzący (nie katolicy). Jeśli pozwoli im się na fotografowanie lub filmowanie podczas liturgii, to muszą z szacunkiem odnosić się do sprawowanych obrzędów, wiedzieć jak się zachować i w niczym nie obrażać uczuć ludzi wierzących (np. przez lekceważące zaniechanie pewnych postaw lub gestów liturgicznych). Czym jest liturgia? W sposób zwięzły mówią o tym Wskazania w p. 2-5. Oprócz widzialnych obrzędów, słów i gestów, w liturgii ukryta jest jeszcze niewidzialna rzeczywistość zbawcza. W liturgii obecny jest dzięki mocy Ducha Świętego sam Chrystus Pan, nasz Jedyny i Najwyższy Kapłan, który uświęca ludzi i oddaje wraz z nimi Ojcu swojemu kult i uwielbienie. O szczegółach usłyszymy jeszcze w następnych wykładach. To co najważniejsze w liturgii jest niewidzialne, rozgrywa się we wnętrzu człowieka. Nie można tego “utrwalić” na kliszy lub taśmie. Możemy zarejestrować jedynie rzeczy drugorzędne. Wskazania mówią wyraźnie: “Słowa, dźwięki, gesty “zapisane” przy pomocy środków technicznych pozostają m a r t w e. Nie można bowiem utrwalić ani ludzkich przeżyć, ani nieuchwytnego dla zmysłów działania Trójjedynego Boga, stanowiącego istotę – misterium – świętych czynności. “Pamiątki” produkowane przez fotografów i operatorów sprzętu audiowizualnego nie są w stanie utrwalić w czasie samego misterium zbawienia, jakiego dokonuje Bóg w sercu człowieka i jakie winno owocować w jego czynach” (n. 6).
Operator winien być dokumentalistą – historykiem,artystą i katechetą.

Fotografowanie lub filmowanie czynności liturgicznych “wynika z chęci jakiegoś “utrwalenia” tych czynności i zachowania ich “pamiątki” na przyszłość, aby można było do nich wracać myślą i odnawiać ich przeżycie” – czytamy we Wskazaniach (n. 6). Operator audiowizualny ma być dokumentalistą, który w sposób obrazowy spisuje historię rodziny, parafii, regionu itp. Dawniej czynili to kronikarze piórem, dziś “pisze się” obrazem. Winno się to czynić w sposób możliwie artystyczny. Wielu fotografików jest artystami. Jednak sam artyzm nie wystarcza. Fotograf i kamerzysta w kościele ma jeszcze dodatkowe zadanie, ma być katechetą. Co to oznacza? Winien utrwalić takie obrazy, które nawet po latach będą przypominać i odnawiać ważne w życiu czło-wieka wydarzenia religijne, np. I Komunii, bierzmowania lub ślubu. Omówmy problem na przykładzie ślubu. Jeśli małżonkowie będa mieli jedynie pamiątkowe zdjęcia jak wchodzą do kościoła, klęczą przed ołtarzem, wymieniają pocałunek, a zabraknie im słów przeczytanej wówczas Ewangelii, wypowiedzianych do nich słów w czasie homilii, lub utrwalonej przysięgi małżeńskiej, to być może w momencie ich kryzysu małżeńskiego po latach zabraknie im religijnych odniesień do tego co zostało zawarte przed ołtarzem “aż do śmierci”. Winny w jakimś sensie będzie ówczesny kamerzysta, który nakręcił godzinną taśmę, ale “zapomniał” nagrać istotnych słów z liturgii sakramentu małżeństwa. Na taśmie jest “pełno” ludzi (operator kierował się jedynie chęcią zysku, aby jak najwięcej ludzi kupiło nagraną taśmę), naiwny, ludzie i tak kupią jedną, którą później sami przegrają dla rodziny i znajomych.
Miejsce operatora w zgromadzeniu liturgicznym.

O zgromadzeniu liturgicznym i jego strukturze mówią Wskazania w n. 7-8. W zgromadzeniu obecny jest Chrystus, jego szczególną “ikoną” jest kapłan – przewodniczący zgromadzenia liturgicznego. On jest odpowiedzialny za całokształt sprawowanej liturgii. Jemu podporządkowane są wszystkie funkcje sprawowane w liturgii, jak diakon, akolita, lektor, ministranci, schola, chór, organista.
“W żadnym z dokumentów Kościoła, w których jest mowa o sprawowaniu czynności liturgicznych, nie ma wzmianki o fotografie lub operatorze filmowym jako o członku zgromadzenia liturgicznego. Tymczasem bardzo często fotografowie i operatorzy zajmują w zgromadzeniu liturgicznym takie miejsce i tak się zachowują, jakby to oni właśnie byli przewodnikami zgromadzenia i ośrodkami jego uwagi” (n. 8). Jak z tego wynika operator audiowizualny jest ciałem “obcym” w zgromadzeniu. Po prostu przeszkadza, jest jedynie tolerowany, i jest tym lepszy im mniej przeszkadza. Tu potrzebne jest wyczucie i delikatność operatora. Musi całą operację rejestrowania uroczystości przygotować, zarówno od strony technicznej (nie może np. dopiero w czasie liturgii szukać źródeł zasilania elektrycznego i rozkładać potrzebne kable), jak i merytorycznej (scenariusz omówiony wcześniej z kapłanem, który będzie przewodniczył sprawowanej liturgii).
O nieprzeszkadzaniu przez fotografów i kamerzystów w liturgii mówi ważna Instrukcja rzymskiej Kongregacji Obrzędów “Eucharisticum mysterium” z 25 maja 1967 r.: “Usilnie trzeba troszczyć się o to, aby na skutek zwyczaju fotografowania nie zakłócano obrzędów liturgicznych, zwłaszcza Mszy świętej. Tam zaś, gdzie zachodzi uzasadniony do tego powód, odbywać się musi wszystko z wielką dyskrecją i wedle norm ustalonych przez miejscowego Biskupa Ordynariusza” (n. 23).
Zachowanie się operatorów audiowizualnych, zwłaszcza ich nieodpowiednie poruszanie się i manipulowanie sprzętem technicznym, według omawianych Wskazań:

   1. stwarzają dodatkowe i niepotrzebne bodźce wzrokowo-słuchowe zakłócające uwagę uczestników,
   2. konkuruje z rolą przewodniczącego zgromadzenia liturgicznego lub usługujących w prezbiterium,
   3. stwarza podświadomą presję w kierunku “pozowania” a więc i niebezpieczeństwo fałszowania postaw uczestników liturgii. “Jest to szczególnie niebezpieczne w przypadku dzieci (np. przystępujących do Pierwszej Komunii świętej) ze względu na ich ograniczoną zdolność skupienia się na misterium liturgii oraz podatność na rozproszenie uwagi przez drugorzędne, przypadkowe i zbyteczne czynności” (n. 8).

Postanowienia szczegółowe

Kilka zasadniczych ustaleń powzięła Komisja Episkopatu i wymieniają je Wskazania w n. 9, a-g, inne, dodatkowe i bardziej szczegółowe postanowienia podają diecezjalne instrukcje wykonawcze (por. s. 9-11 niniejszych Materiałów).